Yadin BABACAN – BİNGÖL / TEKHA
Bingöl’ün önemli tarihî miraslarından biri olan Sebeterias Kalesi, uzun yıllardır kaderine terk edilmiş durumdaydı. Ancak Ağustos ayında gerçekleştirilen ön kazı çalışmalarıyla birlikte bu kadim yapıya yeniden ilgi gösterilmeye başlandı. Yapılan kazı öncesinde elde edilen bulgular Kültür ve Turizm Bakanlığı’na sunuldu ve yaklaşık bir aylık değerlendirmenin ardından kalenin kazı yapılmaya değer olduğu kararlaştırıldı. Bu karar sonrasında Elazığ Müze Müdürlüğü öncülüğünde kazı çalışmalarının yakın zamanda başlaması bekleniyor.
Urartu Kralı Menuas’ın Eseri
Sebeterias Kalesi, tarihî kaynaklara göre Urartu Kralı Menuas döneminde inşa edildi. Kale, Bingöl yaylalarını kontrol altında tutmak amacıyla yapılmış üç önemli savunma yapısından birisiydi. Bugün Murat Vadisi üzerinde, Bingöl’e yaklaşık 18 kilometre uzaklıkta bulunan Sebeterias, bölgedeki stratejik konumuyla dikkat çekiyor.
Urartular döneminde bugünkü Elazığ’ın Palu ilçesine Şebeteriyas denilmekteydi. Sebeterias Kalesi de bu isimden türemiştir. Bingöl’ün Genç ilçesinde bulunan Kral Kızı Kalesi ile benzer mimari özellikler taşır. Kalede doğu yönünde iki büyük geçit yer almakta ve bu geçitler, günümüzde dahi büyük araçların geçebileceği genişlikte yapılmıştır. Bu özellik, kalenin dönemin şartlarında ne kadar ileri mühendislik teknikleriyle inşa edildiğini göstermektedir.
Doğa ve İnsan Faktörü Kaleyi Yıprattı
Sebeterias Kalesi’nin günümüzdeki harap hâle gelmesinin en önemli sebeplerinden biri, Murat Çayı’nın aşındırıcı etkisi oldu. Nehir, kalenin doğu kısmından geçerek yapının yaklaşık üçte ikisini tahrip etti. Bu süreçte kalenin kulelerinden biri tamamen yıkılarak nehre düştü. Kaledeki birkaç duvar kalıntısı ve moloz taşları ise hâlâ ayakta duruyor.
Bunun yanı sıra insan eliyle yapılan müdahaleler de kalenin yıpranmasına neden oldu. Tepenin kuzeyinden yapılan toprak alımı ve güneyinde gerçekleştirilen yol yapımı, kalenin doğal formunu büyük ölçüde değiştirdi. Bir zamanlar kuzey-güney doğrultusunda uzanan tepe, bu çalışmalar nedeniyle özgün yapısını kaybetti.
Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesinde Sebeterias
Ünlü seyyah Evliya Çelebi, Seyahatnamesi’nde Sebeterias Kalesi’nden de söz etmiştir. Çelebi’nin aktardığına göre kale, büyük taşlarla yapılmış burç ve surlara sahiptir. Beşgen formunda inşa edilen yapıda üç kule bulunur. Bu kulelerin ise geçiş güzergâhında yol güvenliğini sağlamak amacıyla küçük karakol niteliğinde tasarlandığı belirtilmektedir.
Kazılarla Tarih Yeniden Canlanacak
Sebeterias Kalesi’nde yapılan ön incelemelerde kırmızı astarlı seramik parçalarına da rastlandı. Bu bulgular, kalenin yalnızca askerî değil, aynı zamanda sosyal yaşam açısından da önemli ipuçları barındırdığını ortaya koyuyor.
Kazıların başlamasıyla birlikte kalenin tarihî değerinin ortaya çıkarılması ve Bingöl turizmine katkı sağlanması hedefleniyor. Bu adım, yıllardır kaderine terk edilen Sebeterias Kalesi için yeni bir başlangıç niteliği taşıyor.